Bir kənd təsəvvür edək: səhər həyətlərdən tüstü qalxır, küçələrdə bir neçə yaşlı adam görünür, məktəbin qarşısında isə əvvəlki illərlə müqayisədə xeyli az uşaq var. Bir vaxtlar səs-küylü olan məhəllələrdə indi bağlı qapılar, boş evlər və istifadəsiz qalan təsərrüfat sahələri gözə dəyir. Gənclərin böyük hissəsi isə rayon mərkəzinə, Bakıya və ya xaricə üz tutub.
Bu mənzərə yalnız Azərbaycana xas deyil. Dünyanın müxtəlif ölkələrində şəhərləşmə və kənddən şəhərə köç kəndlərin demoqrafik vəziyyətini dəyişir. OECD-nin araşdırmasına görə, 2001-2021-ci illərdə təşkilata üzv ölkələrdə iri və orta şəhər mərkəzlərindən uzaqda yerləşən kənd regionlarının təxminən 36 faizində əhali azalıb.
Referans Media xəbər verir ki, Azərbaycanda da şəhərləşmə kəndlər qarşısında yeni suallar yaradıb. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2025-ci il iyulun 1-nə ölkə əhalisinin 54,4 faizi şəhər, 45,6 faizi isə kənd sakinlərindən ibarət olub. Lakin məsələ təkcə kənd əhalisinin sayında deyil. Daha vacib məqam kənddən köçənlərin kimlər olmasıdır. Çünki bu prosesdə əsasən gənclər və əmək qabiliyyətli insanlar iştirak edir.
İnsanlar niyə kənddən gedir?
İlk səbəb iş və gəlirdir. Kənddə yaşayan insanların əsas məşğuliyyət sahələri kənd təsərrüfatı, heyvandarlıq və təsərrüfat işləridir. Lakin texnologiyanın kənd təsərrüfatına daha çox daxil olması fiziki əməyə tələbatı azaldıb. Digər tərəfdən, kənddə kənd təsərrüfatından kənar iş imkanları da məhduddur.
Ali təhsil alan gənc öz ixtisası üzrə kənddə iş tapa bilmirsə, qarşısında iki seçim qalır: ya şəhərə köçmək, ya da ixtisasından kənar sahədə işləmək. Bu proses davam etdikcə kəndlərin əmək bazarı da yaşlanır.
Deməli, problem yalnız işsizliyin olub-olmaması deyil. Əsas məsələ insanın kənddə öz gələcəyini görüb-görməməsidir.
Kənddə həyat yalnız ev və təsərrüfatdan ibarət deyil
İkinci mühüm amil sosial və mədəni mühitdir. İnsan harada yaşamasından asılı olmayaraq işləmək, istirahət etmək, dostları ilə görüşmək, övladının inkişafı üçün münbit şərait istəyir. Şəhərlərdə bunun üçün çoxsaylı seçimlər var. Kəndlərdə isə idman, mədəniyyət, əyləncə və asudə vaxt imkanları daha məhduddur.
Əgər gəncin kənddə vaxtını keçirə biləcəyi məkan, idman infrastrukturu və sosial fəaliyyətlər yoxdursa, kənd onun gözündə yalnız yaşayış yerinə çevrilir. Bu da şəhərə marağı artırır.
Məktəb, xəstəxana, yol...
İnfrastruktur da kənddə qalmaq qərarına birbaşa təsir edir.
Yolun vəziyyəti, ictimai nəqliyyat, internet, içməli su, səhiyyə və təhsil xidmətlərinə çıxış kənd həyatının keyfiyyətini müəyyənləşdirən əsas amillərdəndir. OECD də kənd və şəhər əraziləri arasında xidmətlərə çıxış fərqinin əhali azalmasının mühüm səbəblərindən biri olduğunu vurğulayır.
Əhali azaldıqca məktəblərdə şagird sayı da aşağı düşür. Xidmətlər üçün iqtisadi imkanlar azalır, biznes üçün bazar daralır. Xidmətlərin zəifləməsi isə yeni köçlərə səbəb olur. Beləliklə, əhali azalması və zəifləyən xidmətlər bir-birini sürətləndirən prosesə çevrilir.
Ən böyük itki gənclərdir
Kəndlərin boşalmasında ən təhlükəli məqam təkcə əhalinin azalması deyil, gənclərin getməsidir.
Gənclər kəndi tərk etdikdə gələcək ailələrin, uşaqların, yeni bizneslərin və sosial dinamikanın sayı da azalır. Yaşlı əhalinin xüsusi çəkisi artır, doğum səviyyəsi aşağı düşür və kəndin demoqrafik tarazlığı pozulur.
FAO da kəndlərdən miqrasiyanın əmək qüvvəsinin azalması ilə yanaşı, geridə qalan əhali üçün sosial və iqtisadi risklər yaratdığını qeyd edir.
Kəndləri necə qorumaq olar?
Yol, su, qaz, internet və digər infrastrukturun yaxşılaşdırılması vacibdir. Amma problemin həlli bununla bitmir.
Kənddə yeni iş yerləri yaradılmalı, kənd təsərrüfatı məhsullarının emalı və satışı inkişaf etdirilməli, kiçik və orta sahibkarlığa, kənd turizminə, aqroturizmə və yerli xidmətlərə daha geniş imkan verilməlidir.
Yüksək sürətli internet də kənd üçün artıq sadəcə rabitə vasitəsi deyil. O, məsafədən işləmək, onlayn təhsil almaq, elektron xidmətlərdən istifadə etmək və məhsulu başqa şəhərlərdəki müştərilərə satmaq imkanı yaradır.
Kəndlərin boşalmasının qarşısını insanları zorla kənddə saxlamaqla almaq mümkün deyil. İnsanlara burada qalmaq və gələcək qurmaq üçün səbəb yaratmaq lazımdır.
Gənc əmin olmalıdır ki, kənddə də normal gəlir əldə edəcək. Uşaq keyfiyyətli təhsil almalı, ailə tibbi xidmətə çıxış imkanına sahib olmalıdır. İnsan sosial həyata qoşulmalı, müasir texnologiyalardan istifadə edə bilməlidir.
Kəndlərin boşalması bir günün və ya bir ilin problemi deyil. Bu, iqtisadi, sosial və demoqrafik proseslərin nəticəsidir. Ona görə də həlli yalnız yol və ya məktəb tikintisi ilə məhdudlaşmamalıdır.
Kəndi sadəcə evlərin və torpaqların olduğu ərazi deyil, yaşayan sosial mühit kimi qəbul etmək lazımdır. Əsas məqsəd insanları kənddə saxlamaq yox, onlara doğulduqları yerdə gələcək qurmağın mümkün olduğunu göstərməkdir.
Əgər bunu bacarsaq, kəndlər yalnız keçmişin xatirəsi kimi deyil, ölkənin gələcəyinin də mühüm hissəsi olaraq qalacaq./Metbuat.az/
