Elmi tədqiqatçılar dünyanın qlobal istiləşmə prosesinin nəzarətdən çıxa biləcəyini və planetimizi geri dönməz bir iqlim mərhələsinə sürükləyə biləcəyini göstərən yeni bir araşdırma yayıblar. Tədqiqat, planetin gələcəyi baxımından kritik “istixana planet”i riskinə diqqət çəkir.
İstixana effekti və kritik eşiklər
Araşdırma “One Earth” jurnalında dərc olunub və göstərir ki, qlobal istiləşmə müəyyən eşik dəyərləri keçdiyi zaman iqlim sistemində zəncirvari reaksiyalar baş verə bilər. Bu proses özünü gücləndirən dövrləri işə sala bilər və istiləşməni sürətləndirə bilər. Buzlaqların əriməsi, permafrostdakı karbonun açığa çıxması və albedo effektinin azalması sistemi öz-özünə gücləndirə bilər. Bu isə istixana effekti adlanan istiləşmə modelini daha da qüvvətləndirərək uzun müddətdə temperaturun kritik səviyyələrə yüksəlməsinə səbəb ola bilər. Alimlər vurğulayırlar ki, bu cür kritik eşiklərin aşılması iqlim dəyişikliyini geri çevirməyi çətin, hətta mümkün olmayan hala gətirə bilər.
Temperatur rekord səviyyədə
Araşdırma göstərir ki, qlobal orta temperatur ən yüksək səviyyəyə çatıb, atmosferdəki istixana qazları isə milyonlarla ilin ən yüksək göstəricilərindədir.
Nəticədə iqlim sistemində bir sıra kritik elementlər diqqət çəkir:
Antarktika və Qrenlandiya buzlaqlarının parçalanma riski artır Okean cərəyanları kimi böyük iqlim dövrləri zəifləyir Ekstremal hava hadisələrinin sıxlığı artır
“İstixana planeti” nə deməkdir?
“İstixana planeti” termini, atmosferdə hapsolmuş istixana qazlarının istiliyi Yer səthinə geri əks etdirərək temperaturu davamlı yüksəltdiyi iqlim vəziyyətini ifadə edir. Bu halda:
Qlobal orta temperatur sabit şəkildə yüksək səviyyədə qala bilər, İqlim sisteminin təbii tənzimləyici mexanizmləri funksiyasını itirə bilər, Ekosistemlər və insan cəmiyyətləri uzunmüddətli və ciddi təsirlərlə üzləşə bilər.
Təhlükənin qarşısını almaq üçün nə etmək lazımdır?
Alimlər bildirirlər ki, bu risk yalnız atmosferdə karbonu azaltmaqla məhdudlaşmır, həm də təcili və genişmiqyaslı qlobal siyasət tədbirləri tələb edir.
2025-ci il etibarilə qlobal istiləşmə sənaye öncəsi dövrün səviyyəsini 1,5°C aşaraq 12 ay ərzində ardıcıl olaraq müşahidə edilib. Bu eşik, Paris İqlim Müqaviləsində kritik limit kimi müəyyən edilmişdi.
Alimlərin xəbərdarlığı aydındır: qlobal istiləşmə artıq yavaş proses deyil, qidalanma dövrləri ilə sürətlə artmaqda və dünyanın “istixana effekti” riskinə doğru getdiyi bir dövrdə yaşayırıq.
