Son zamanlar Milli Məclisdə Naxçıvan Muxtar Respublikasının gələcək statusu ilə bağlı səslənən fikirlər cəmiyyətdə maraq və suallar doğurub. Muxtariyyətin saxlanılması, yenilənməsi və ya ləğvi barədə fərqli mövqelər irəli sürülür. Bu, əslində, yalnız daxili məsələ deyil. Tarix və beynəlxalq təcrübə göstərir ki, muxtar bölgələrin statusunun dəyişməsi həmişə siyasi, hüquqi, iqtisadi və sosial nəticələr doğurur.
Referans.az bildirir ki, dünyada Kataloniya, Krım, Honq-Konq, Şotlandiya, Kvebek, Kosovo və digər nümunələr buna bariz misaldır.
Naxçıvan Muxtar Respublikası 1924-cü ildən bu statusa malikdir. Tarixi, coğrafi və geosiyasi səbəblərdən belə quruluş formalaşdırılıb. Lakin 2025-ci ildə Milli Məclisdə muxtariyyətlə bağlı Konstitusiya dəyişiklikləri müzakirə edilib. Bəzi deputatlar muxtariyyətin “tarixi missiyasını başa vurduğunu” desə də, digər tərəflər bu statusun Azərbaycanın suverenliyi çərçivəsində qorunmasının vacibliyini vurğulayır. Söhbət yalnız siyasi idarəetmədən yox, həm də iqtisadi inkişaf, hüquqi təminatlar və beynəlxalq münasibətlər baxımından mühüm qərardan gedir.
Bəs dünya təcrübəsində muxtariyyətin ləğvi və ya gücləndirilməsi hansı nəticələrə gətirib?
Krım
2014-cü ildə Rusiya Krımı özünə birləşdirdi. Bu addım Ukrayna ilə davam edən müharibənin başlanğıcı oldu və beynəlxalq aləmdə ciddi sanksiyalarla nəticələndi. Krım hadisəsi göstərdi ki, muxtariyyətin statusu zorla dəyişdirilərsə, nəticə uzunmüddətli böhran və izolasiya olur.
Kataloniya
2017-ci ildə Kataloniya rəhbərliyi müstəqillik referendumu keçirdi. Madrid bunu qanunsuz elan etdi, muxtar hökumət rəhbərləri məhkəməyə çəkildi. Sonrakı illərdə regionda siyasi qütbləşmə gücləndi, iqtisadi risklər yarandı. Bu nümunə göstərir ki, hüquqi mexanizmlər olmadan aparılan təşəbbüslər mərkəzlə qarşıdurmanı dərinləşdirə bilər.
Honq-Konq
1997-ci ildə Çinə qaytarılan Honq-Konq 50 illik muxtariyyət vədini aldı. Lakin 2020-ci ildən etibarən Pekin qanunvericilik və təhlükəsizlik sahələrində tam nəzarət qurdu. Siyasi fəallıq azaldı, mətbuat azadlığı zəiflədi. Honq-Konq təcrübəsi göstərir ki, muxtariyyət yalnız siyasi iradə ilə mövcuddur və mərkəzin prioritetləri dəyişəndə sürətlə ləğv edilə bilər.
Şotlandiya
2014-cü ildə Şotlandiyada keçirilən referendumda əhali müstəqilliyə “yox” dedi, amma muxtariyyət daha da gücləndirildi. Kvebekdə də iki dəfə referendum baş tutdu, lakin nəticələrdə müstəqillik rədd edildi. Bu nümunələr göstərir ki, demokratik yollarla məsələni gündəmdə saxlamaq həm siyasi dialoqu gücləndirir, həm də konstitusiya çərçivəsində kompromis imkanlarını artırır.
Kosovo
Kosovo 2008-ci ildə müstəqilliyini elan etdi və bu günə qədər bəzi dövlətlət tərəfindən tanınır, bəziləri isə yox. Cənubi Sudan isə 2011-ci ildə beynəlxalq nəzarət altında keçirilən referendumla ayrıldı, amma sonrakı illərdə daxili müharibələr və iqtisadi böhranla üzləşdi. Bu hadisələr göstərir ki, status dəyişikliyi təkbaşına sabitlik yaratmır, dövlət quruculuğu, iqtisadi inkişaf və daxili birliyə də ehtiyac var.
Naxçıvan məsələsi yalnız daxili siyasi gündəlik deyil, həm də regionun gələcək inkişafı, Azərbaycan dövlətçiliyinin möhkəmlənməsi baxımından strateji mövzudur. Dünya təcrübəsi göstərir ki, muxtariyyətin ləğvi və ya saxlanılması hər bir halda diqqətlə ölçülüb-biçilməli, ictimai rəy nəzərə alınmalı, hüquqi mexanizmlər işlək olmalıdır. Əks halda, tarixi qərarlar həm daxili sabitliyə, həm də beynəlxalq münasibətlərə təsir edə bilər.
