Azərbaycanda regionların yerli gəlirləri hesabına xərclərini ödəməsi və dövlət büdcəsindən ayrılan dotasiyadan asılılığının azaldılması məsələsi müzakirə olunur. Bu yanaşma ilk baxışdan rayonların maliyyə imkanlarının genişlənməsi kimi qiymətləndirilsə də, yerli büdcələrin gəlir və xərc strukturu, dövlət qurumlarının maliyyələşmə mexanizmi və regionların real iqtisadi potensialı məsələyə daha geniş prizmadan yanaşmağı zəruri edir.
Referans Media-ya açıqlamasında iqtisadçı Akif Nəsirli bildirib ki, rayonların öz gəlirləri hesabına xərclərini ödəməsi məsələsini tam özünümaliyyələşdirməyə keçid kimi təqdim etmək düzgün deyil. Onun sözlərinə görə, regionlarda fəaliyyət göstərən dövlət qurumlarının əksəriyyəti yerli büdcədən deyil, mərkəzi dövlət büdcəsi və müvafiq nazirliklərin vəsaitləri hesabına maliyyələşdirilir.
Yerli büdcə bütün dövlət xərclərini qarşılamır
İqtisadçı qeyd edib ki, rayonların maliyyə müstəqilliyindən danışarkən hansı xərclərin yerli büdcənin üzərinə düşdüyünü dəqiqləşdirmək vacibdir:
“Rayonların öz gəlirləri hesabına xərclərini ödəməsi məsələsinə bir qədər fərqli yanaşmaq lazımdır. Bunu regionların tam özünümaliyyələşdirməyə keçməsi kimi təqdim etmək müəyyən mənada reallığı əks etdirmir.
Çünki rayonlarda fəaliyyət göstərən dövlət qurumlarının böyük əksəriyyəti yerli büdcə hesabına deyil, mərkəzi dövlət büdcəsi və müvafiq nazirliklərin vəsaitləri hesabına maliyyələşir. Məsələn, məktəblər, xəstəxanalar, polis şöbələri, prokurorluq və məhkəmə orqanları, eləcə də digər dövlət strukturlarının xərclərini rayonun yerli büdcəsi qarşılamır.
Hətta icra hakimiyyətlərinin maliyyələşməsi də mərkəzləşdirilmiş qaydada həyata keçirilir. Belə olan halda rayonların öz xərclərini öz gəlirləri hesabına ödəməsindən danışarkən hansı xərclərin nəzərdə tutulduğunu dəqiqləşdirmək lazımdır. Əgər söhbət yalnız yerli büdcənin balanslaşdırılmasından gedirsə, bunu regionların iqtisadi müstəqilliyi kimi qiymətləndirmək doğru olmaz”.
Dotasiyadan asılılığın azalması nəyi dəyişəcək?
Akif Nəsirli hesab edir ki, rayonların dövlət dotasiyasından asılılığının azalması müsbət haldır. Lakin bunun real nəticə verməsi üçün regionlarda istehsal, məşğulluq və vergi bazası genişlənməlidir:
“Rayonların dotasiyadan asılılığının azalması özlüyündə müsbət prosesdir. Lakin bu, yalnız regionlarda real iqtisadi fəallığın, istehsalın, məşğulluğun və vergi bazasının genişlənməsi ilə müşayiət olunarsa, əhəmiyyətli nəticə verə bilər.
Əks halda, dotasiyanın aradan qaldırılması regionların sosial-iqtisadi vəziyyətində ciddi dəyişiklik yaratmayacaq”.
Regionlarda iş yerləri yaradılmasa, Bakıya köç davam edə bilər
İqtisadçı vurğulayıb ki, rayonların maliyyələşmə modelinin dəyişməsi əhalinin paytaxta miqrasiyasını avtomatik olaraq artıran və ya azaldan amil deyil. Onun fikrincə, bu məsələdə əsas rol regionlarda iş imkanlarının və sosial xidmətlərin səviyyəsinə məxsusdur:
“Bu prosesin Bakıya köçü artıracağı da avtomatik nəticə deyil. İnsanları paytaxta köçməyə vadar edən əsas səbəblər iş yerlərinin, yüksək gəlirlərin, keyfiyyətli təhsil və səhiyyə xidmətlərinin regionlarda kifayət qədər olmamasıdır.
Əgər hökumət regionların iqtisadi potensialını inkişaf etdirməsə, yeni müəssisələr və iş yerləri yaratmasa, maliyyələşmə modelinin dəyişməsi bu problemləri həll etməyəcək”.
Beləliklə, regionların maliyyə dayanıqlığının gücləndirilməsi yalnız büdcə dotasiyalarının azaldılması ilə məhdudlaşmamalıdır. Bunun üçün rayonlarda iqtisadi fəallığın artırılması, yeni istehsal sahələrinin yaradılması, məşğulluğun genişləndirilməsi və əhalinin keyfiyyətli sosial xidmətlərə əlçatanlığının təmin edilməsi vacibdir. Əsas məqsəd rayonların sadəcə büdcə asılılığını azaltmaq deyil, onların iqtisadi və sosial baxımdan müstəqil inkişaf edə bilməsi üçün real şərait yaratmaq olmalıdır.
