Hər həftə eyni döngünü yaşayırıq: bazar ertəsi başlayır, bazar günü bitir. Bəs həftənin niyə dəqiq 7 gündən ibarət olduğunu heç düşündünüzmü? Cavabı minlərlə il əvvələ, ulduzları izləyən qədim sivilizasiyalara gedib çıxır.
Hafta sonunu səbirsizliklə gözləyərkən fərq etmədiyimiz bir həqiqət var: həftənin yeddi gün davam etməsi, elmi bir zərurətdən çox, tarixi bir seçimdir. Bu seçimin kökləri isə Babillərə qədər uzanır.
Zamanı necə ölçürük?
Hafta sonunu gözləmək bir çox insan üçün çətindir, çünki bir şənbədən digər şənbəyə tam yeddi gün keçir. Həftənin niyə yeddi gün olduğu isə çox vaxt sorğulanmır. Halbuki zaman ölçülərimizin böyük hissəsi birbaşa göydəki hərəkətlərə əsaslanır.
Bir gün, Yer kürəsinin öz oxu ətrafında tam fırlanması ilə yaranır. Bir il isə Yer kürəsinin Günəş ətrafındakı dövrünü tamamlamasıdır və təxminən 365 gün 6 saat çəkir. Bu əlavə vaxt səbəbindən hər dörd ildən bir fevral ayına bir gün əlavə olunur və bu, artıq il adlanır.
Həftə və ay anlayışları isə gün və il qədər dəqiq deyil. Ayın fazaları Günəş ilinə tam uyğun gəlmir. Ayın Yer ətrafında dönməsi təxminən 27 gün 7 saat çəkir və bu da bir Günəş ili ərzində təxminən 13 ay dövrü deməkdir.
Babillilər və yeddi günlük həftənin yaranması
Qədim sivilizasiyalardan biri olan Babillilər göyü diqqətlə izləyən və planetlərin hərəkətlərini qeyd edən bir toplum idi. Bugünkü İraq ərazilərində yaşayan bu xalq, həftənin yeddi gün olmasının əsas memarıdır.
Babillilər çıplak gözlə görünə bilən yeddi göy cismini – Günəş, Ay, Merkuri, Venera, Mars, Yupiter və Saturnu – müqəddəs hesab edirdilər. Buna görə də yeddi sayı onlar üçün xüsusi mənaya malik idi. Ay təqvimlərini də bu anlayışa uyğun tərtib edərək ayı 7 günlük dörd bərabər hissəyə bölmüşdülər.
Ayın təxminən 28 günlük dövrü inzibati və dini baxımdan praktik deyildi. Yeddi günlük bölünmə həm nizamlı idi, həm də dini mərasimlərlə uyğun gəlirdi. Həftənin son günü isə xüsusilə müqəddəs sayılır və istirahət üçün ayrılırdı.
Digər sivilizasiyalarda həftə
Hər sivilizasiya həftəni yeddi gün kimi qəbul etməmişdi:
Misirlilər həftəni 10 gün kimi tənzimləmişdilər.
Romalılar uzun müddət 8 günlük həftə sistemi istifadə etmişdilər.
Lakin Babillilər, xüsusilə e.ə. VII-VI əsrlərdə Yaxın Şərqdə çox təsirli idi. Buna görə də onların zaman anlayışı yalnız həftə ilə məhdudlaşmayıb; 60 dəqiqəlik saat sistemi kimi digər ölçülər də günümüzə çatıb.
Yeddi günlük həftə Babillərin təsiri ilə əvvəlcə yəhudilər tərəfindən qəbul edilmiş, sonra isə Fars imperiyası və Yunanlar bu sistemi istifadə etmişdir. Böyük İskəndərin fəthləri ilə Yunan mədəniyyəti Hindistana qədər yayıldıqda, yeddi günlük həftə anlayışı da yol tapmışdır. Bəzi tarixçilər bu sistemin Çinə Hindistan vasitəsilə keçə biləcəyini qeyd edirlər.
İnsanların göy üzü ilə münasibəti
İnsanlar tarix boyunca zamanı anlamaq üçün göyə baxmışdır. Günəşin doğuşu və batışı, Ayın fazaları və ulduzların mövqeyi; kənd təsərrüfatı, ibadət və gündəlik həyatın nizamlanmasında əsas rol oynayıb. Takvimlər yalnız zamanı ölçmək üçün deyil, həm də ictimai nizamı təmin etmək üçün hazırlanıb.
Buna görə də həftə, ay və il kimi anlayışlar yalnız riyazi hesablamalara deyil, həm də mədəni və dini qəbullara əsaslanır. Yeddi günlük həftənin kökündə də bu göy müşahidələri və onlara verilən mənalar durur.
Yeddinin simvolik gücü
Yeddi sayısı yalnız Babillər üçün deyil, bir çox mədəniyyətdə xüsusi yer tutur. Antik dövrdə görünən yeddi göy cismi bu sayını kosmik bir bütövlüyün simvolu halına gətirmişdir. Bu da yedini müqəddəs və nizamla əlaqələndirmişdir.
Zaman keçdikcə bu simvolik mənalar fərqli toplumlara ötürülmüş, dini mətnlərdə, mifologiyada və gündəlik həyatda yedinin rolu güclənmişdir. Həftənin yeddi gün olaraq qəbul edilməsi də bu simvolik gücün praktik həyata keçməsidir.
Dini inanclar və həftənin formalaşması
Həftənin yeddi gün olması, xüsusilə dini ənənələr sayəsində möhkəmlənmişdir. Babillərdə həftənin son günü müqəddəs sayılırdı, yəhudilikdə Şabat, xristianlıqda isə bazar günü istirahət və ibadət günü kimi qəbul edilmişdir.
Bu anlayış həftəni yalnız bir zaman vahidi deyil, həm də ruhsal və ictimai dövr kimi görməyə səbəb olmuşdur. Dini mərasimlərlə dəstəklənən bu nizam yeddi günlük həftənin nəsildən-nəsilə qorunmasını təmin etmişdir.
Zamanın standartlaşması və mədəni təsir
Fərqli sivilizasiyaların qarşılıqlı təsiri zaman ölçülərinin ortaqlaşmasını sürətləndirmişdir. Ticarət, fəthlər və mədəni mübadilə, takvim sistemlərinin yayılmasında mühüm rol oynamışdır. Yeddi günlük həftənin Yaxın Şərqdən Avropaya, oradan Asiyaya uzanan yolu bu prosesin ən parlaq nümunələrindən biridir.
Zaman keçdikcə həftənin uzunluğu qlobal standart kimi qəbul edilmiş və yerli fərqliliklər əhəmiyyətini itirmişdir.
Romadan müasir dünyaya həftə sonu
Romalılar ilkin olaraq fərqli həftə sistemi istifadə etsələr də, zamanla yeddi günlük həftəni qəbul etmişdilər. M.S. 321-ci ildə Roma imperatoru Konstantin yeddi günlük həftəni rəsmi takvim sistemi elan etmiş və bazar gününü rəsmi istirahət günü kimi müəyyən etmişdir.
Bugünkü mənada həftə sonu isə nisbətən yenidir. Şənbə və bazar günlərinin birlikdə tətil olması yalnız XX əsrdə geniş yayılmışdır. Yeddi günlük həftəni dəyişdirməyə yönələn təşəbbüslər olsa da, bu sistem o qədər uzun müddətdir istifadə olunur ki, artıq demək olar ki, dəyişməz hesab edilir.
Müasir dünyada həftə
Bu gün həftə, iş rejimi, təhsil sistemi və sosial həyatın əsas struktur elementlərindən biridir. Həftə içi və həftə sonu ayrımı sənaye inqilabı ilə formalaşmış və müasir həyatın ritmini müəyyən etmişdir.
Hərçənd ki, yeddi günlük həftəni dəyişdirməyə yönələn təkliflər zaman-zaman ortaya çıxsa da, bu sistem tarixi kökləri, mədəni vərdişləri və qlobal uyğunluğu səbəbindən mövcudluğunu qoruyur.
