2026-cı ilin I rübü üzrə “Express Bank“ın hesabatı ilk baxışda sabit bir görüntü təsiri bağışlayır. Lakin rəqəmlərin dərinliyinə enildikdə üç paralel risk faktoru üzə çıxır: depozit bazasının eroziyası, resurs bahalaşması və kredit keyfiyyətinin zəifləməsi. Bu üç amil eyni vaxtda birləşdikdə bankın orta və uzunmüddətli maliyyə dayanıqlığı üçün ciddi sual işarələri yaranır.
Belə ki, “Express Bank”ın I rüb hesabatına görə ümumi depozit portfeli 311,4 milyon manatdan 307,9 milyon manata enib. Mütləq rəqəmdə bu, 3,5 milyon manat və ya 1,1%-lik azalmadır. İlk baxışdan narahedici görünməyə bilər.
Lakin bu ümumiləşdirilmiş göstəricinin içinə girildikdə mənzərə kəskin dəyişir. Hüquqi şəxslərin depozitlərində təxminən 30%-lik azalma qeydə alınıb. Bu rəqəm adi bir tərəddüd deyil – korporativ müştərilərin bankdan kütləvi çıxışının əlamətidir.
Korporativ müştərilər bank sektorunda ən informasiyalı aktordur. Onlar balans hesabatlarını, kredit portfelini və likvidlik göstəricilərini fiziki şəxslərdən çox əvvəl oxuyur. 30%-lik çıxış ya bankın korporativ xidmət keyfiyyətinin əhəmiyyətli dərəcədə pisləşdiyini, ya da bu müştərilərin bankın maliyyə gələcəyinə inamını itirdiyini göstərir. Hər iki halın hər biri ciddi narahatlıq mənbəyidir.
Ümumi portfeldəki 1,1%-lik azalmanın nisbətən kiçik görünməsi fiziki şəxslərin depozitlərinin hüquqi şəxslərin gedişini qismən kompensasiya etdiyini göstərir. Lakin bu kompensasiya davamlı deyil. Fiziki şəxslər adətən maliyyə vəziyyəti haqqında məlumatı daha gec alır. Əgər korporativ müştərilərin narahatlıqları rəsmən üzə çıxarsa, pərakəndə depozitorlar da ardınca hərəkət edə bilər.
Hesabatın ən paradoksal göstəricisi burada üzə çıxır ki, depozitlər azalır, lakin onlar üzrə faiz xərcləri artır. Bu ziddiyyətli görünən kombinasiya əslində bank sektorunun klassik bir çıxılmaz vəziyyətidir.
Məntiq belədir: bank müştəriləri saxlamaq və yeni resurs cəlb etmək üçün daha yüksək faiz dərəcəsi təklif etməli olur. Nəticədə az depozit üçün daha çox xərc çəkilir. Bu o deməkdir ki, hər cəlb edilmiş manatın bankın xəzinəsinə dəyəri artır, lakin kredit portfelinin azalması ilə birgə bu resursdan gəlir əldə etmək imkanı daralır.
Faiz marjasının azalması bankın əsas gəlir mənbəyini birbaşa zəiflədır. Gəlirlər azaldıqca istisnasız olaraq ya kapital ehtiyatları xərclənməyə başlayır, ya da bank riskli kreditlərə yönəlir, bu isə başqa bir problem zəncirinin başlanğıcıdır.
Bütün bunlarla yanaşı hesabatda kredit portfelinin də azaldığı qeyd olunur. Eyni zamanda qeyri-standart kreditlərin payı 5,82% səviyyəsindədir.
Bu iki göstəricinin birgə oxunması xüsusilə əhəmiyyətlidir. Portfelin ümumi həcminin azalması aktiv kredit verilişinin yavaşlaması deməkdir ki, bu da bankın gəlir gətirmə gücünü aşağı çəkir. Lakin eyni zamanda mövcud portfelin 5,82%-nin qeyri-standart olması keyfiyyət probleminin getdikçə dərinləşdiyini göstərir. 5,82%-lik qeyri-standart kredit göstəricisi beynəlxalq bank nəzarəti standartlarında kritik hədd sayılan 5%-dən yuxarıdır. Bu özlüyündə həyəcan siqnalıdır. Daha narahedici olan isə bu göstəricinin portfelin azaldığı bir dövrdə qalmasıdır. Deməli, bank kredit verilişini məhdudlaşdıraraq portfeli idarə etməyə çalışır, lakin mövcud aktivlərin keyfiyyəti pisləşməkdə davam edir.
Təhlil edilən üç göstərici ayrı-ayrılıqda izah edilə bilər. Lakin onların eyni vaxtda, eyni rüb ərzində birgə baş verməsi tamamilə fərqli bir tablo ortaya qoyur.
Depozit bazasının eroziyası resurs bazasını daraldır. Resurs bazasının daralması ilə eyni vaxtda faiz xərclərinin artması gəlirlilik marjasını sıxır. Kredit portfelinin həm həcm, həm də keyfiyyət baxımından zəifləməsi isə bankın gəlir yaratmaq qabiliyyətini daha da azaldır. Bu üç proses bir-birini gücləndirərək klassik maliyyə kövrəkliyi spiralını yaradır.
Banklar üçün ən təhlükəli gedişat texniki göstəricilərin pisləşməsindən deyil, inam böhranından başlayır. Korporativ müştərilərin ardınca pərakəndə depozitorlar da hərəkət etsə, texniki problemlər likvidlik böhranına çevrilə bilər.
Bank bağlana bilərmi? Bu sualın cavabı birbaşa “bəli” və ya “xeyr” deyil. Mövcud göstəricilər hələ bankın bağlanmasını qaçılmaz göstərmır. Lakin tendensiyaların dəyişməz qalması halında orta müddətdə müdaxilə tələb edən vəziyyət yarana bilər.
Birincisi, ola bilə ki, bаnk korporativ müştərilərlə münasibəti bərpa etsin, kredit keyfiyyəti yaxşılaşdırsın və faiz xərcləri stabilləşdirsin. Bu halda I rüb müvəqqəti tərəddüd kimi qiymətləndirilər.
Lakin mövcud tendensiyalar II-III rübdə də davam edərsə, Mərkəzi Bank monitorinqi gücləndirəcək, bank restrukturizasiya addımları atmağa məcbur olacaq — birləşmə, kapital artırımı və ya portfel satışı baş verəcək.
Digər tərəfdən inam böhranı yaranırsa (yüksək risk), korporativ müştərilərin ardınca fiziki şəxslər də kütləvi çıxışa başlayarsa, bu, ən pis ssenari olacaq. Likvidlik böhranı baş verir. Bu halda Mərkəzi Bankın müdaxiləsi, mümkün yenidən kapitallaşma və ya lisenziya məsələsi gündəmə gəlir.
Hazırkı göstəricilər birinci ilə ikinci gözlənti arasında bir nöqtəni işarə edir. Üçüncü ssenari isə hələ ehtimal kimi görünür, lakin sıfır ehtimal deyil.
Yəni “Express Bank”ın I rüb hesabatı ilk baxışda sabit görünür – ümumi depozit portfelindəki azalma cüzidir, bank fəaliyyətini davam etdirir. Lakin dərin analiz göstərir ki, bu sabitliyin arxasında üç paralel risk prosesi gedir.
Korporativ depozitlərdəki 30%-lik azalma, faiz xərclərinin depozit azalmasına baxmayaraq yüksəlməsi və kredit portfelinin həm həcm, həm keyfiyyət baxımından geriləməsi. Bu üç amil birgə bankın maliyyə sağlamlığına dair ciddi suallar doğurur.
Növbəti iki rübün dinamikası həlledici olacaq. Əgər bu tendensiyalar dövam edərsə, bankın özünütənzimləmə qabiliyyəti sual altına düşəcək və tənzimləyici müdaxilə qaçılmaz hala gələcək.
Akif NƏSİRLİ
