29 sentyabr 1941-ci il İkinci Dünya müharibəsinin ən dəhşətli kütləvi qırğınlarından birinin başlanğıcı kimi tarixə düşüb.
Referans Media Musavat.com-a istinadən xəbər verir ki, Kiyev yaxınlığındakı Babı Yar dərəsində cəmi iki gün ərzində 33 mindən çox yəhudi öldürülüb.
ABŞ Holokost Memorial Muzeyinin məlumatına əsasən, 29–30 sentyabr 1941-ci ildə nasist Almaniyasının SS və polis bölmələri, Einsatzgruppe C və yardımçı qüvvələrin iştirakı ilə Babı Yarda 33 771 yəhudi qətlə yetirilib. Bu, İkinci Dünya müharibəsi dövründə bir ərazidə həyata keçirilmiş ən böyük kütləvi güllələnmələrdən biri hesab olunur.
Alman qoşunları Kiyevi 19 sentyabr 1941-ci ildə işğal etmişdi. Müharibədən əvvəl şəhərdə təxminən 160 min yəhudi yaşayırdı. Almanların şəhərə daxil olmasına qədər onların təxminən 100 mini Kiyevi tərk etmiş və ya Sovet ordusunda xidmətə başlamışdı. Şəhərdə qalanların əksəriyyətini qadınlar, uşaqlar, yaşlılar və xəstələr təşkil edirdi.
Qətliamdan cəmi bir gün əvvəl – sentyabrın 28-də Kiyevin müxtəlif yerlərində yəhudi sakinlərə ertəsi səhər müəyyən olunmuş məntəqəyə gəlməyi əmr edən elanlar asılmışdı. Onlara sənədlərini, pullarını, qiymətli əşyalarını və paltarlarını özləri ilə götürmək tapşırılmışdı. Əmrə tabe olmayanların güllələnəcəyi bildirilirdi. Minlərlə insan bunun köçürülmə əməliyyatı olduğunu düşünərək göstərilən yerə gəldi.
Qurbanlar Babı Yara gətirilərək əşyalarını və paltarlarını təhvil verməyə məcbur edilir, daha sonra kiçik qruplarla dərəyə aparılaraq güllələnirdilər. Əməliyyatın əsas icraçılarından biri SS zabiti Paul Blobelin rəhbərlik etdiyi Sonderkommando 4a olub.
Qətliamın təşkilində təkcə Sonderkommando 4a iştirak etmirdi. Tarixi sənədlərə görə, Almaniya polis batalyonlarının üzvləri və yerli yardımçı qüvvələr də əməliyyata cəlb edilmişdi. Qurbanların toplanması, ərazinin mühasirəyə alınması, insanların dərəyə aparılması və kütləvi güllələnmələrin həyata keçirilməsi əvvəlcədən təşkil edilmiş genişmiqyaslı əməliyyat idi.
Maraqlı tarixi detal ondan ibarətdir ki, 33 771 nəfər rəqəmi sonrakı təxmini hesablamadan deyil, nasistlərin özlərinin Berlinə göndərdikləri əməliyyat hesabatından götürülüb. Həmin sənəddə 29–30 sentyabr ərzində öldürülənlərin sayı konkret olaraq göstərilib. Tarixçilər üçün bu sənəd qətliamın miqyasını təsdiqləyən mühüm ilkin mənbələrdən biridir.
Qətliamın keçirilməsi üçün Babı Yar təsadüfən seçilməmişdi. Bura Kiyevin kənarında yerləşən dərin yarğanlardan ibarət ərazi idi. Təbii relyef on minlərlə insanın qısa müddətdə öldürülməsi və cəsədlərin gizlədilməsi üçün nasistlər tərəfindən əlverişli hesab edilmişdi.
29 sentyabr həm də yəhudi təqvimində mühüm dini günlərdən biri olan Yom Kippur ərəfəsinə təsadüf edirdi. Qətliamın başlanması Kiyevin işğalından cəmi on gün sonraya düşmüşdü.
Nasist rəhbərliyi qətliama bəhanə kimi Kiyevdə Almaniya qüvvələrinin yerləşdiyi bəzi binalarda baş vermiş partlayışlardan istifadə etmişdi. Alman hakimiyyəti partlayışlara görə şəhərin yəhudi əhalisini kollektiv şəkildə günahlandırmışdı. Tarixi araşdırmalar isə partlayışların geri çəkilən sovet təhlükəsizlik strukturları tərəfindən əvvəlcədən yerləşdirilmiş partlayıcılarla əlaqəli olduğunu göstərir.
Qətliam 30 sentyabrda bitmədi. 1941–1943-cü illərdə Babı Yarda yəhudilərlə yanaşı, romanlar, sovet hərbi əsirləri və digər mülki şəxslər də öldürülüb. Müharibədən sonra aparılan sovet araşdırmalarında burada ümumilikdə təxminən 100 min insanın öldürüldüyü göstərilib.
Burada öldürülənlər arasında yaxınlıqdakı psixiatriya xəstəxanasının pasiyentləri də olub. Beləliklə, Babı Yar iki gün davam etmiş bir qətliamın baş verdiyi yer olmaqla kifayətlənməyib, sonrakı iki il ərzində nasistlərin müxtəlif qruplardan olan insanları öldürdüyü məkana çevrilib.
Babı Yar qətliamının miqyası Nürnberq proseslərində də gündəmə gətirilib. Nasistlərin Sovet İttifaqının işğal edilmiş ərazilərində həyata keçirdiyi kütləvi güllələnmələr Holokostun mühüm mərhələlərindən biri kimi sənədləşdirilib. Tarixşünaslıqda bu proses bəzən “güllələrlə Holokost” adlandırılır.
1943-cü ildə Qırmızı Ordu Kiyevə yaxınlaşarkən nasistlər cinayətin izlərini gizlətməyə çalışıblar. Bu əməliyyat nasistlərin kütləvi qətllərin sübutlarını aradan qaldırmaq məqsədilə həyata keçirdikləri “Aktion 1005” proqramının tərkib hissəsi idi. Proqrama məzarların açılması, cəsədlərin çıxarılması və yandırılması daxil idi.
Babı Yarda təxminən 300 məhbus kütləvi məzarları açmağa və qurbanların cəsədlərini yandırmağa məcbur edilib. Onlar yaxınlıqdakı Sırets düşərgəsindən gətirilmişdilər. Məhbuslar ağır zəncirlərlə saxlanılır və nasistlərin törətdikləri cinayətlərin izlərini məhv etməyə məcbur edilirdilər.
1943-cü il sentyabrın sonunda həmin məhbuslar özlərinin də öldürüləcəyini anlayaraq qaçmağa cəhd göstəriblər. Üsyan və qaçış zamanı onların böyük hissəsi öldürülsə də, bir neçə nəfər xilas ola bilib. Sağ qalanların ifadələri sonradan Babı Yarda cəsədlərin necə çıxarılıb yandırılması barədə mühüm şahidliklərdən birinə çevrilib.
Müharibədən sonra cinayətin araşdırılması davam edib. 1946-cı ilin yanvarında Kiyevdə nasist işğalı dövründə törədilmiş cinayətlərlə bağlı alman hərbçiləri və digər şəxslər mühakimə olunublar. Sonrakı onilliklərdə Qərbi Almaniyada da Babı Yar qətliamının təşkilində iştirak etmiş şəxslərlə bağlı məhkəmə prosesləri keçirilib.
Babı Yar faciəsinin xatirəsinin qorunması da uzun və mürəkkəb tarixə malikdir. Sovet dövründə burada öldürülənlərin yəhudi kimliyinin ayrıca vurğulanması uzun müddət məhdudlaşdırılmış, qurbanlar əsasən ümumi şəkildə “sovet vətəndaşları” kimi təqdim edilmişdi. 1961-ci ildə şair Yevgeni Yevtuşenkonun məşhur “Babı Yar” poemasının dərc olunması faciənin yəhudi qurbanlarının xatirəsi ilə bağlı böyük ictimai müzakirəyə səbəb olmuşdu. Dmitri Şostakoviç də həmin poemadan özünün 13-cü simfoniyasında istifadə etmişdi.
Kiyev 6 noyabr 1943-cü ildə sovet qüvvələrinin nəzarətinə qayıdıb. Babı Yar isə Holokostun və nasist işğalı dövründə törədilmiş kütləvi qırğınların ən ağır simvollarından biri olaraq qalır.
