Yeni tədris ilinin başlamasına sayılı həftələr qalıb. Məktəbli forması, çanta, ayaqqabı, dəftərxana ləvazimatları və digər zəruri məhsulların alınması valideynlər üçün hər il olduğu kimi bu il də əlavə maliyyə yükü yaradır. Bir şagirdin məktəb hazırlığının minimum 150-200 manata, daha keyfiyyətli seçimlərdə isə 300 manat və daha çoxa başa gəldiyi bildirilir. İqtisadçı Akif Nəsirli bu xərclərin xüsusilə aşağı gəlirli və bir neçə məktəbli uşağı olan ailələr üçün ciddi büdcə yükünə çevrilə biləcəyini deyir.
Referans Media-nın suallarını cavablandıran Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli bildirib ki, 150-200 manatlıq minimum məktəb hazırlığı ilk baxışda çox böyük məbləğ kimi görünməyə bilər. Lakin bunu ailənin aylıq gəliri ilə deyil, digər zəruri xərclərlə birlikdə qiymətləndirmək daha doğrudur. Çünki məktəbə hazırlıq birdəfəlik xərcdir, lakin ailə həmin ay ərzaq, kommunal, nəqliyyat, kirayə və digər ödənişləri də qarşılamalıdır.
Onun sözlərinə görə, 300 manat və daha yüksək məbləğ xüsusilə bir neçə məktəbli uşağı olan ailələr üçün artıq ciddi büdcə yükünə çevrilə bilər.
Müqayisə üçün, Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2025-ci ilin yanvar-noyabr aylarında ölkə üzrə orta aylıq nominal əməkhaqqı 1089,2 manat olub və illik 9,3 faiz artıb. Buna görə 150-200 manatlıq məktəb xərci orta əməkhaqqının təxminən 14-18 faizinə, 300 manatlıq hazırlıq isə təxminən 28 faizinə bərabərdir. Lakin orta əməkhaqqı bütün ailələrin real gəlirini ifadə etmir. Aşağı gəlirli ailələrdə bu xərcin gəlirə nisbəti daha yüksək olur.
İqtisadçı qeyd edib ki, məktəb hazırlığının əsas hissəsi dəftər, qələm, çanta, geyim, ayaqqabı və digər gündəlik istifadə olunan məhsullardan ibarətdir. Bu məhsulların qiymətindəki ümumi bahalaşma da ailələrin xərclərini artırır.
2026-cı ilin yanvar-iyun aylarında Azərbaycanda istehlak qiymətləri illik 5,7 faiz, qida məhsulları üzrə isə 6,7 faiz yüksəlib. Bu baxımdan məktəb mövsümündə ailə büdcəsinə düşən yükü yalnız məktəb ləvazimatlarının qiyməti ilə məhdudlaşdırmaq olmaz.
Nəsirlinin sözlərinə görə, məktəbə hazırlıq xərcləri ailələr üçün təkcə məhsul qiymətlərindən ibarət deyil. Uşağın məktəb geyimi, ayaqqabısı, çantası və ləvazimatları ilə yanaşı, bəzi ailələr əlavə dərs, hazırlıq kursları, nəqliyyat və digər təhsil xərcləri də çəkirlər. Belə olduqda 150-200 manatlıq ilkin hesab real məktəb xərclərinin yalnız bir hissəsini təşkil edə bilər.
İqtisadçı hesab edir ki, bu yükü azaltmağın ən səmərəli yollarından biri məktəb tərəfindən tələb olunan ləvazimatların əvvəlcədən dəqiq və məhdud siyahısının müəyyənləşdirilməsidir:
“Məktəblər mümkün qədər “mütləq alınmalıdır” və “istəyə bağlıdır” kateqoriyalarını ayırmalıdırlar. Valideyndən zəruri olmayan və ya il ərzində istifadə edilməyəcək məhsulların alınmasının tələb olunması ailənin xərclərini artırır”.
Onun fikrincə, dövlət və bələdiyyə səviyyəsində aztəminatlı ailələrin məktəbə hazırlığına ünvanlı dəstək mexanizmlərinin genişləndirilməsi də mümkündür. Məsələn, müəyyən gəlir səviyyəsindən aşağı olan ailələrin uşaqlarına məktəb çantası, dəftərxana ləvazimatları və digər əsas ehtiyacların paket şəklində təqdim olunması daha məqsədəuyğun ola bilər. Bu, bütün ailələrə eyni məbləğdə yardım verməkdən daha hədəfli yanaşmadır.
Məktəb ləvazimatlarının yerli istehsalının artırılması və rəqabətli satış kanallarının genişləndirilməsi də qiymətlərin aşağı salınmasına kömək edə bilər. Eyni məhsulun müxtəlif mağazalarda ciddi qiymət fərqi ilə satılması hallarında valideynlərin qiymətləri müqayisə edə bilməsi üçün daha şəffaf bazar mühiti formalaşdırılmalıdır.
Digər tərəfdən, məktəbə hazırlıq dövründə bəzi satıcıların mövsümi tələbdən istifadə edərək qiymətləri əsassız artırması ehtimalına da diqqət yetirmək lazımdır. Qiymətlərin ümumi inflyasiyadan daha sürətli yüksəldiyi məhsul qruplarında bazar monitorinqi aparılması və rəqabət qaydalarının pozulması hallarının qarşısının alınması vacibdir.
“Ən düzgün yanaşma məktəbə hazırlıq xərclərini süni şəkildə ucuzlaşdırmaq deyil, zəruri olmayan xərcləri azaltmaq və əsas ehtiyacların hər ailə üçün əlçatanlığını təmin etməkdir. Təhsilin başlanması ailə üçün maliyyə stresinə çevrilməməlidir. Xüsusilə aşağı və orta gəlirli ailələr üçün məktəbə hazırlıq xərclərinin gəlirin əhəmiyyətli hissəsini aparması uşağın təhsil imkanlarına da dolayı təsir göstərə bilər”, – deyə Akif Nəsirli bildirib.
İqtisadçı hesab edir ki, uzunmüddətli həll yalnız birdəfəlik yardımdan ibarət deyil. Ailələrin real gəlirlərinin artırılması, inflyasiyanın nəzarətdə saxlanılması, təhsil və məktəb ləvazimatları bazarında rəqabətin gücləndirilməsi və aztəminatlı ailələrə ünvanlı dəstəyin artırılması birlikdə həyata keçirilməlidir. Bu halda məktəbə hazırlıq ailə büdcəsində gözlənilməz və ağır xərc deyil, əvvəlcədən rahat planlaşdırıla bilən adi illik xərcə çevrilə bilər.
Gülnaz Abdullazadə
