ABŞ-nin Rusiyaya qarşı hazırladığı yeni sanksiyalar paketi dolların qlobal üstünlüyü ilə bağlı müzakirələri yenidən gündəmə gətirib. Bir sıra ekspertlər hesab edirlər ki, sərt maliyyə sanksiyaları bəzi ölkələri alternativ valyutalarla hesablaşmalara sövq edə bilər. Bəs bu proses ABŞ dollarının ehtiyat valyutası statusuna real təhlükə yaradırmı?
Mövzu ilə bağlı Referans Media-nın suallarını cavablandıran Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli bildirib ki, dolların yaxın perspektivdə qlobal ehtiyat valyutası statusunu itirəcəyi barədə fikirlər hələlik kifayət qədər əsaslı görünmür.
Ekspertin sözlərinə görə, ABŞ-nin Rusiyaya qarşı yeni maliyyə sanksiyalarını genişləndirməsi dolların beynəlxalq maliyyə sistemindəki rolu ilə bağlı müzakirələri yenidən aktuallaşdırıb.
"Son illərdə ABŞ-nin sanksiyalardan xarici siyasət aləti kimi daha geniş istifadə etməsi bəzi ölkələri alternativ ödəniş sistemləri və milli valyutalarla hesablaşmalar üzərində daha fəal işləməyə sövq edib. Buna baxmayaraq, dolların yaxın perspektivdə qlobal ehtiyat valyutası statusunu itirəcəyi barədə fikirlər hələlik kifayət qədər əsaslı görünmür.
Dolların üstünlüyü təkcə ABŞ iqtisadiyyatının böyüklüyü ilə bağlı deyil. Dünyanın ən böyük maliyyə bazarları, ən likvid dövlət istiqrazları, beynəlxalq bank əməliyyatlarının böyük hissəsi və qlobal ehtiyatların əhəmiyyətli payı məhz dollar üzərində qurulub. Bu infrastruktur onilliklər ərzində formalaşıb və onu qısa müddətdə əvəz etmək mümkün deyil.
Digər tərəfdən, ABŞ-nin geniş maliyyə sanksiyaları bəzi ölkələrdə narahatlıq yaradır. Rusiya, Çin, İran və bir sıra digər dövlətlər artıq ikitərəfli ticarətdə milli valyutalardan istifadəni artırmağa çalışırlar. BRICS ölkələri də alternativ ödəniş mexanizmlərinin yaradılması imkanlarını müzakirə edir. Bu proses dolların dərhal zəifləməsi demək olmasa da, onun qlobal maliyyə sistemindəki payının tədricən azalmasına səbəb ola bilər.
Lakin bunun qarşısında ciddi maneələr var. Hazırda nə Çin yuanı, nə avro, nə də digər valyutalar dolların bütün funksiyalarını yerinə yetirə bilir. Yuan beynəlxalq ticarətdə istifadə olunsa da, kapital hərəkətinə tətbiq edilən məhdudiyyətlər və maliyyə bazarlarının tam liberallaşmaması onun qlobal ehtiyat valyutası kimi geniş yayılmasını çətinləşdirir. Avro isə güclü valyuta olsa da, Avropa İttifaqında vahid fiskal siyasətin olmaması və maliyyə bazarlarının parçalanmış strukturu səbəbindən dollarla tam rəqabət apara bilmir.
Əgər gələcəkdə daha çox ölkə ticarətdə alternativ valyutalara üstünlük verməyə başlasa, dünya maliyyə sistemi daha çoxqütblü xarakter ala bilər. Beynəlxalq ödəniş sistemlərində müxtəlif valyutaların rolu arta, regional maliyyə mərkəzlərinin əhəmiyyəti yüksələ və dolların payı tədricən azala bilər. Ancaq belə dəyişikliklər adətən illərlə, hətta onilliklərlə davam edən proses olur.
Genişmiqyaslı maliyyə sanksiyaları beynəlxalq ticarətə də təsir göstərə bilər. Şirkətlər və dövlətlər sanksiya risklərini azaltmaq üçün yeni bank kanalları, alternativ ödəniş sistemləri və fərqli valyutalar axtarmağa başlayacaqlar. Bu isə əməliyyat xərclərinin artmasına, ticarət proseslərinin mürəkkəbləşməsinə və qlobal bazarlarda qeyri-müəyyənliyin yüksəlməsinə səbəb ola bilər.
Azərbaycan üçün isə təsirlər əsasən dolayı xarakter daşıya bilər. Ölkənin əsas ixrac məhsulları olan neft və qaz beynəlxalq bazarlarda əsasən dollarla satılır. Dolların qlobal mövqeyində ciddi dəyişiklik baş vermədiyi müddətdə Azərbaycanın valyuta gəlirlərində fundamental dəyişiklik gözlənilmir.
Digər tərəfdən, əgər dünya ticarətində alternativ valyutaların rolu artsa, Azərbaycan da müxtəlif tərəfdaşlarla hesablaşmalarda daha çevik yanaşmalar tətbiq edə bilər. Bununla belə, ölkənin maliyyə sistemi uzun müddət dolların qlobal rolundan asılı olaraq qalacaq. Dövlət Neft Fondunun aktivlərinin əhəmiyyətli hissəsi də beynəlxalq ehtiyat valyutalarında saxlanılır və bu struktur qısa müddətdə dəyişməyəcək.
Mümkün maliyyə qarşıdurması qlobal bazarlarda qeyri-sabitliyi artırarsa, bu, enerji qiymətlərinə də təsir göstərə bilər. Enerji qiymətlərinin yüksəlməsi Azərbaycan üçün əlavə gəlirlər yarada bilər. Əksinə, qlobal iqtisadi artımın zəifləməsi nəticəsində neftə tələbat azalarsa, bu, ixrac gəlirlərinə mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə də Azərbaycan üçün əsas risk dolların taleyindən daha çox dünya iqtisadiyyatındakı ümumi qeyri-müəyyənliklə bağlıdır.
Nəticə etibarilə, ABŞ-nin yeni sanksiyalarının bəzi ölkələri alternativ valyutalarla hesablaşmalara sövq etməsi real ehtimaldır və bu proses artıq müəyyən dərəcədə başlayıb. Lakin bunun yaxın illərdə dolların qlobal ehtiyat valyutası statusunu ciddi şəkildə sarsıdacağını gözləmək üçün kifayət qədər əsas yoxdur. Daha real ssenari ondan ibarətdir ki, dünya maliyyə sistemi tədricən daha çoxşaxəli xarakter alacaq, dollar isə dominant mövqeyini qorusa da, beynəlxalq hesablaşmalarda digər valyutaların payı yavaş-yavaş artacaq.
Azərbaycan üçün isə əsas vəzifə qlobal maliyyə dəyişikliklərini diqqətlə izləmək, iqtisadiyyatın şaxələndirilməsini sürətləndirmək və xarici risklərə qarşı dayanıqlığı artırmaqdır".
Gülnaz Abdullazadə
