Dünyada dizel bazarında yaranan gərginlik artıq adi qiymət dəyişkənliyi həddini keçərək yanacaq təchizatının dayanıqlılığı ilə bağlı ciddi narahatlıq yaradıb.
Rusiya neftayırma zavodlarına hücumlar, Yaxın Şərqdəki münaqişə və logistika problemləri nəticəsində əsas ixracatçı regionlardan dizel axını kəskin azalıb.
Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatına görə, 2026-cı ilin avqustunda Rusiya və Yaxın Şərqdən dizel ixracının ümumi həcmi əvvəlki ilin eyni ayına nisbətən 75 faiz aşağı düşüb.
Daha diqqətçəkən məqam odur ki, problem yalnız neftin qiymətində deyil, məhz hazır dizel yanacağının çatışmazlığındadır. Qlobal emal güclərinin böyük hissəsi yüksək yüklə işlədiyindən bazarda yaranan əlavə tələbatı dərhal qarşılamaq imkanları məhdudlaşıb. IEA qlobal neft emalı həcmlərinin 2026-cı ildə azalacağını, 2027-ci ildə isə bərpa olunacağını proqnozlaşdırır.
Bu vəziyyət Azərbaycan üçün də əhəmiyyətlidir. Çünki Azərbaycan neft hasil edən ölkə olsa da, bu, daxili dizel bazarının qlobal proseslərdən tam təcrid olunması demək deyil. Əsas məsələ neftin ölkədə hasil olunması deyil, tələb olunan dizel həcminin hansı mənbədən və hansı qiymətə təmin edilməsidir.
Azərbaycan hökumətinin hələ aprel ayında qəbul etdiyi qərar da bu baxımdan diqqət çəkir. 2026-cı il mayın 1-dən 2027-ci il martın 31-dək SOCAR tərəfindən idxal ediləcək dizel üçün 201 min tonadək yuxarı hədd müəyyənləşdirilib. Həmin dövrdə idxal olunan dizelə aksiz vergisi ton üçün 1 manat müəyyən edilib, idxal rüsumu isə sıfırlanıb. Hökumət bu addımların daxili bazarda sabit və fasiləsiz yanacaq təminatına xidmət etdiyini açıqlayıb.
Bu rəqəm qlobal dizel böhranı fonunda xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əgər daxili istehsal bazarın bütün tələbatını rahat şəkildə qarşılaya bilmirsə, əlavə idxal lazım olacaq. Bu zaman beynəlxalq dizel qiyməti Azərbaycan üçün birbaşa xərc amilinə çevrilir. Dünya bazarında dizelin qiyməti yüksəldikcə idxalın maya dəyəri artır, logistika və sığorta xərcləri də yüksələ bilər.
Lakin buradan avtomatik olaraq “Azərbaycanda dizel bahalaşacaq” nəticəsi çıxarmaq düzgün olmaz. Yerli pərakəndə qiymətin formalaşmasında dünya qiymətindən başqa daxili istehsalın həcmi, idxalın payı, dövlətin vergi və gömrük siyasəti, logistika xərcləri və tarif mexanizmləri də rol oynayır.
Əsl risk başqa yerdədir. Dünya bazarında dizel qıtlığı uzandıqca Azərbaycanın idxal imkanlarının bahalaşması və daxili bazarın təminat xərcinin artması mümkündür. Əgər qlobal böhran 2027-ci ilə qədər davam edərsə, Azərbaycan üçün də əsas məsələ qiymətdən çox, lazımi həcmdə dizelin münasib şərtlərlə əldə olunması olacaq.
Üstəlik, dizelin bahalaşması yalnız avtomobil sürücüsünün xərclərini artırmır. Dizel Azərbaycanda yükdaşımalarında, kənd təsərrüfatında, tikintidə və müxtəlif istehsal sahələrində geniş istifadə olunur. Buna görə yanacağın maya dəyərinin yüksəlməsi daşınma xərclərinə, oradan isə ərzaq və digər məhsulların qiymətlərinə təzyiq yarada bilər.
Beləliklə, qlobal dizel böhranının Azərbaycana təsiri üç mərhələdə baş verə bilər: əvvəlcə idxal olunan yanacağın maya dəyəri yüksələr, sonra logistika və istehsal xərcləri artar, daha sonra isə bu təzyiq digər məhsul və xidmətlərin qiymətlərinə keçə bilər. Bununla belə, dövlətin idxal rüsumlarını və aksizi azaltması hazırda bu təzyiqin daxili bazara ötürülməsini zəiflədən mexanizmlərdən biridir.
Əsas sual artıq “dizel bahalaşacaqmı?” deyil. Əsas sual qlobal dizel böhranının nə qədər davam edəcəyi və Azərbaycanın daxili tələbatını xarici bazardan əlavə xərc yaratmadan nə qədər müddət təmin edə biləcəyidir. IEA-nın son qiymətləndirməsi də göstərir ki, Rusiya və Yaxın Şərqdən təchizatın azalması fonunda dizel bazarında sıxlıq yaxın aylarda da ciddi risk olaraq qalır.
Akif Nəsirli
