İqlim dəyişikliyi dünyada ekstremal istilərin miqyasını böyüdür. Musavat.com xəbər verir ki, əvvəllər nadir rast gəlinən, geniş əraziləri əhatə edən və aylarla davam edən istilik dalğaları daha tez-tez müşahidə olunur. Araşdırmada “istilik fırtınası” adlandırılan hadisələrin sayı 1960-cı illərdə ildə orta hesabla 5 olduğu halda, hazırkı onillikdə 102-yə çatıb. Daha diqqətçəkən məqam isə istilik fırtınalarının bir-birini əvəz etdiyi fasiləsiz dövrün 18 ildən çoxdur davam etməsidir.
İstilik fırtınası nədir?
"Reuters"-in meteoroloq və iqlim tədqiqatçılarının rəylərinə, eləcə də 1960-cı ildən bəri qlobal temperatur məlumatlarının təhlilinə əsaslanan araşdırmasına görə, beş və ya daha çox gün davam edən və mövsüm üçün qeyri-adi yüksək temperaturla müşayiət olunan dövrlər istilik dalğası sayılır. Belə hadisə Yer səthinin ən azı 1 faizini əhatə etdikdə isə araşdırmada “istilik fırtınası” adlandırılır. Bu, rəsmi meteoroloji təsnifat deyil, tədqiqat çərçivəsində istifadə olunan anlayışdır.
Problem yalnız temperaturun yüksəlməsi ilə məhdudlaşmır. İstilik dalğaları daha böyük ərazilərə yayılır, uzun müddət davam edir və bir-birinin ardınca baş verir. Bu isə insanların sağlamlığı, kənd təsərrüfatı və su ehtiyatları üçün ciddi risklər yaradır.
367 gün davam edən istilik fırtınası
Araşdırmada qeydə alınan ən genişmiqyaslı hadisələrdən biri “Vera” adlandırılıb. 2023–2024-cü illərdə baş verən bu istilik fırtınası 367 gün davam edib və həmin müddətdə Yer səthinin təxminən 85 faizini əhatə edib. 2024-cü il yanvarın 5-də hadisənin təsir dairəsi planet səthinin 31,3 faizinə çatıb.
İstiliyin nəticələri müxtəlif ölkələrdə fərqli şəkildə üzə çıxıb. Filippində temperaturun 38 dərəcəyə yüksəlməsi məktəblərdə uşaqların səhhətinə təsir göstərib. ABŞ-nin Luiziana ştatında isti və quraqlıq meşə yanğınlarını ağırlaşdırıb. Braziliyada isə Amazon çayının delfinlərinin kütləvi tələfatı ekstremal istilərlə əlaqələndirilib.
Yeni istilik fırtınası
Reuters-in məlumatına görə, 2026-cı ilin fevralında başlayan “Raimundo” istilik fırtınası da geniş ərazilərə yayılıb. Hadisə avqustun 28-də pik həddə çataraq Yer səthinin 33,8 faizini əhatə edib. Oktyabrın 20-nə olan məlumata görə, “Raimundo” təxminən 235 gündür davam edir.
Avropada bu ilin yayında ekstremal istilər ciddi fəsadlara səbəb olub. Fransanın Bordo, Macarıstanın Budapeşt və İspaniyanın Bilbao şəhərlərində iyun ayı üçün rekord temperatur qeydə alınıb. Bilbaoda temperatur 42,7 dərəcəyə yüksəlib.
İstilik təhlükəsi niyə artır?
1960-cı illərdə istilik fırtınalarının bir-birini əvəz etdiyi dövrlər orta hesabla iki ay davam edirdi. 2000-ci illərin əvvəllərində bu müddət təxminən doqquz aya çatıb. 2008-ci il iyulun 6-da başlayan fasiləsiz istilik fırtınaları ardıcıllığı isə 20 oktyabr 2026-cı ilədək kəsilməyib.
Tədqiqatçılar bu tendensiyanı atmosferdə istixana qazlarının artması və El-Ninyo kimi təbii iqlim hadisələri ilə əlaqələndirirlər. Uzunmüddətli istilər məhsuldarlığın azalmasına, quraqlığın dərinləşməsinə və su ehtiyatlarının məhdudlaşmasına səbəb ola bilər. Bu da ərzaq istehsalına və qiymətlərə təsir göstərir.
Yüksək temperatur xüsusilə yaşlılar, uşaqlar və açıq havada işləyənlər üçün təhlükəlidir. Susuzlaşma və istilik vurması riskinin artması səhiyyə sisteminə əlavə yük yaradır.
Araşdırmanın nəticələri göstərir ki, ekstremal istilər artıq ayrı-ayrı günlərlə məhdudlaşan hava hadisəsi deyil. Onların geniş əraziləri əhatə etməsi və illərlə davam edən ardıcıllıq yaratması iqlim dəyişikliyinin qlobal miqyasını bir daha gündəmə gətirir.
