Azərbaycanda yas mərasimlərində israfçılığın qarşısının alınması və ehsan süfrələrinin mərhələli şəkildə sadələşdirilərək aradan qaldırılması, cəmiyyətin uzun illər boyu kök salmış sosial stereotiplərinin və çətin görünən ənənələrinin belə dəyişə bildiyini əyani şəkildə nümayiş etdirdi. Bu uğurlu milli təcrübənin fonunda indi də toy mərasimlərindəki israfçılıq və nizamsızlıqla bağlı müzakirələrin yenidən aktuallaşması heç də təsadüfi xarakter daşımır. Xüsusilə toy məclislərində spirtli içkilərin həddindən artıq istifadəsinin yaratdığı xoşagəlməz mənzərələr, mədəniyyətdən kənar davranışlar və tez-tez baş verən dava-dalaşlar uzun müddətdir ki, ictimai narazılığı və narahatlığı artıran ən əsas amillərdən biri kimi ön plana çıxır. Lakin şadlıq saraylarında və ailə məclislərində spirtli içkilərin qanunvericilik səviyyəsində tam qadağan olunması ideyasına birmənalı yanaşmaq olduqca çətindir.
Çünki mövcud problem yalnız spirtli içkinin süfrədə olmasında deyil, ümumilikdə cəmiyyətin davranış mədəniyyətində, toy sahibi üzərindəki sosial təzyiqdə və restoranlardakı daxili nəzarət mexanizmlərinin zəifliyindədir. Bu baxımdan, kəskin və inzibati radikal qadağalar tətbiq etmək əvəzinə, cəmiyyətin psixologiyasını nəzərə alan mərhələli və balanslı iqtisadi-mədəni yanaşma daha effektiv real nəticələr vəd edir. Məsələn, spirtli içkilərin təqdimatına müəyyən limitlərin və məhdudiyyətlərin gətirilməsi, məclislərin daha sivil, konsert və ya furşet formatında təşkili, restoran və şadlıq evlərində daxili təhlükəsizlik nəzarətinin gücləndirilməsi kimi addımlar sahədə dərhal müsbətə doğru dönüş yarada bilər.
Paralel olaraq, insanların şüurunda "toy bərabərdir israfçılıq və limitsiz sərbəstlik" stereotipinin müasir çağırışlara uyğun dəyişməsi də bu transformasiyanın vacib şərtlərindən biridir. Digər tərəfdən, artıq bəzi ailələrin tamamilə könüllü şəkildə alkoqolsuz toy modelinə, yəni dini və ya sırf intellektual ailə məclislərinə üstünlük verməsi göstərir ki, cəmiyyətdə alternativ və daha sivil yanaşmalar tədricən qəbul olunur və bu tendensiya gələcəkdə daha geniş sosial transformasiyanın tamamilə mümkünlüyündən xəbər verir. Toy mərasimlərində spirtli içkilərin məhdudlaşdırılması dava-dalaşların və neqativ halların azalmasına müəyyən dərəcədə təsir göstərsə də, bu hədəf yalnız kompleks maarifləndirmə yanaşmasının bir hissəsi olarsa real səmərə verə bilər; çünki əsas məsələ cəmiyyətin mərasim mədəniyyətinin daha məsuliyyətli, milli dəyərlərə sadiq və müasir formaya tam keçid etməsini təmin etməkdir.
Referans Media xəbər verir ki ,məsələ ilə bağlı NOCOMMENT.az-a danışan kulturoloq Naib Səlimoğlunun sözlərinə görə, Azərbaycanda toy ənənələri onilliklər ərzində mənəvi mahiyyətindən uzaqlaşaraq bir növ mexaniki şou və nümayişkaranə israfçılıq platformasına çevrilib: "Yas mərasimlərində ehsan süfrələrinin tənzimlənməsi dövlətin və ictimaiyyətin ortaq iradəsi ilə baş tutdu və bu, toy mədəniyyətində də islahatların aparılmasının tam zamanı olduğunu göstərir. Hazırda gündəmdə olan toy məclislərində spirtli içkilərin məhdudlaşdırılması və ya qadağan edilməsi məsələsi sosial ehtiyacdan doğur. Çünki spirtli içkinin normadan artıq qəbulu toyların estetik gözəlliyini korlayır, ailəvi mühiti zədələyir və gənclər arasında xoşagəlməz insidentlərə rəvac verir. Livan, Türkiyə və ya Avropa ölkələrindəki toy modellərinə baxsaq, orada spirtli içkilər ya furşet masalarında çox məhdud sayda təqdim olunur, ya da qonaqların fərdi seçiminə buraxılır. Bizdə isə restoranlar menyunun qiymətini qaldırmaq üçün hər masaya litrlərlə spirtli içki düzürlər ki, bu da həm iqtisadi israfçılıqdır, həm də toyun mədəni səviyyəsini aşağı salır. Dövlət səviyyəsində sərt qadağalar tətbiq etmək daxili qara bazar və gizli içki istehlakı yarada bilər, buna görə də qadağa yox, şadlıq sarayları qarşısında ciddi standartlar qoyulmalıdır.
Məsələn, toyun müəyyən bir saatından sonra spirtli içkilərin masalara verilməsinin dayandırılması və ya spirtli içki qəbul edən qonaqların davranışlarına restoranın mühafizə xidməti tərəfindən ciddi nəzarət edilməsi mütləq şərtdir".
Kulturoloq onu da xüsusi vurğulayıb ki, toy mədəniyyətindəki bu mənfi halların tamamilə aradan qaldırılması üçün cəmiyyətin "yadlar nə deyər" psixologiyasından birdəfəlik qurtulması və gənclərin fərqli alternativ modellərə yönəlməsi vacibdir: "Son zamanlar Bakıda və bölgələrdə alkoqolsuz toy modellərinin artması çox müsbət və proqressiv mədəni göstəricidir. İnsanlar artıq anlayırlar ki, toy qonaqların içib daxili gərginliyini boşaltdığı bir məkan deyil, iki gəncin müqəddəs izdivacını, sevincini paylaşdığı xüsusi bir mədəniyyət hadisəsidir. Restoran menecerləri və şadlıq saraylarının rəhbərliyi də artıq qəbul etməlidir ki, israfçı toy ssenariləri keçmişdə qalır. Yeni nəsil daha yığcam, musiqinin və sənətin ön planda olduğu, spirtli içkilərin minimuma endirildiyi və ya tamamilə çıxarıldığı, milli-mənəvi dəyərlərə əsaslanan müasir toylara üstünlük verir. Toy mərasimlərində davranış mədəniyyətinin yüksəldilməsi, cəmiyyətdə sosial məsuliyyət hissinin artırılması və mərhələli tənzimləmə mexanizmləri sayəsində yaxın illərdə Azərbaycan toylarının tamamilə sivil, dava-dalaşsız və nümunəvi bir formata keçəcəyini əminliklə deyə bilərik. Bunun üçün həm medianın maarifləndirici rolu, həm də toy sahiblərinin bu məsələdə nümayiş etdirəcəyi fərdi iradə həlledici rol oynayacaqdır".
