Məlum olduğu kimi, Bosniya və Herseqovina, eləcə də Sinqapur Respublikasının ümumvətəndaş pasportuna malik vətəndaşları üçün cari ilin avqustun 1-dən etibarən 1 il müddətində Azərbaycana turizm məqsədli səfərlərdə viza tələbi ləğv edilib. Bununla bağlı ekspertlər səviyyəsində müzakirələr davam edir.
Azərbaycan Hotellər və Restoranlar Assosiasiyasının İdarə Heyətinin sədri, Azərbaycan Ekoturizm Assosiasiyasının icraçı direktoru Samir Dübəndi hesab edir ki, bu qərar müsbət və praqmatik addımdır.
Referans Media-nın məlumatına görə, ekspert Musavat.com-a şərhində bildirib ki, vizasız rejimin gələcəkdə turist axınına dəqiq təsirini indidən proqnozlaşdırmaq mümkün deyil.
Samir Dübəndi saytımız üçün təhlilində bir çox məqama əhatəli aydınlıq gətirib:
“Viza turist üçün inzibati maneəni aradan qaldırsa da, səfər qərarını təkbaşına formalaşdırmır. Səyyah üçün məsafə yalnız kilometrlə deyil, ümumi yol müddəti, transferlərin sayı, aviabiletin qiyməti, baqajın son məntəqəyədək rəsmiləşdirilməsi, uçuş cədvəlinin rahatlığı və istiqamətə olan etimadla ölçülür. Buna görə də vizasız rejimin real nəticəsi, çox güman ki, onun aviasiya, turizm məhsulu və satış siyasəti ilə necə tamamlanmasından asılı olacaq. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2025-ci ildə Azərbaycana Sinqapur vətəndaşlarının 1 585, Bosniya və Herseqovina vətəndaşlarının isə 522 gəlişi qeydə alınıb. Birlikdə 2 107 gəliş həmin il ölkəyə gələn əcnəbilərin və vətəndaşlığı olmayan şəxslərin təxminən 0,082 faizini təşkil edib. Bunlar həmin ölkələrin vətəndaşlarının bütün səfər məqsədləri üzrə gəlişlərinin sayıdır. Eyni şəxsin il ərzində bir neçə səfəri də statistikada ayrı-ayrı gəliş kimi qeydə alına bilər. 2021-ci ilin pandemiya şəraitində formalaşmış aşağı bazası ilə müqayisədə 2025-ci ildə Sinqapur üzrə göstərici təxminən 24,8 dəfə, Bosniya və Herseqovina üzrə isə 5,2 dəfə yüksək olub. Lakin bu müqayisə bazarların hazırkı dinamikasını tam əks etdirmir. Daha yaxın dövrə nəzər saldıqda, 2024-2025-ci illərdə Sinqapurdan gəlişlərin 9,2 faiz azaldığı, Bosniya və Herseqovina üzrə isə göstəricinin 525-dən 522-yə enərək, demək olar ki, sabit qaldığı görünür.
Mənim qiymətləndirməmə əsasən, hazırkı mərhələdə böyük turist axınından deyil, inkişaf yönümlü strategiya və uzunmüddətli iş tələb edən iki niş bazardan söhbət gedir. Bu baxımdan vizasız dövr bazarın öyrənilməsi üçün sınaq imkanı kimi istifadə oluna bilər. Sinqapura gəlincə, fikrimcə, Azərbaycanı Sinqapur bazarında sadəcə “ucuz istiqamət” kimi deyil, bir səfər çərçivəsində qədim şəhəri, müasir memarlığı, qeyri-adi geoloji mənzərələri, Qafqaz təbiətini, İpək Yolu irsini və qastronomiyanı birləşdirən yüksək dəyərli turizm məkanı kimi təqdim etmək daha məqsədəuyğun ola bilər. Bakı–Qobustan–Şamaxı–Şəki–Qəbələ kimi marşrutlar əsasında hazırlanacaq 7–9 gecəlik proqram uzaq məsafədən gələn turist üçün qısamüddətli şəhər turundan daha əsaslandırılmış görünə bilər. Kiçik qruplar, fərdi proqramlar, ingilisdilli peşəkar bələdçilər, rahat rəqəmsal rezervasiya, əvvəlcədən aydın göstərilən qiymətlər, dəqiq transferlər və sabit xidmət standartları bu bazarda xüsusi əhəmiyyət daşıya bilər”.
Ekspertin fikrincə, Azərbaycan–Gürcüstan kimi regional Qafqaz marşrutları da müəyyən auditoriyada maraq yarada bilər, lakin belə paketlər hazırlanarkən sərhədkeçmə və nəqliyyat qaydaları əvvəlcədən yoxlanılmalı, zərurət yarandıqda ölkələr arasındakı hissə ayrıca hava seqmenti ilə təşkil edilməlidir:
“Uzaq məsafədən gələn turist üçün hüquqi və logistik qeyri-müəyyənlik məhsulun cəlbediciliyini azalda bilər. Nəzərdən keçirilmiş açıq uçuş cədvəllərində Sinqapur–Bakı istiqamətində müntəzəm birbaşa reys görünmür. Müxtəlif tarixlərdə ən qısa birtransferli variantların ümumi müddəti təxminən 13 saatdan başlaya bilər. Konkret müddət və qiymət səfər tarixindən, transfer vaxtından və seçilmiş tarifdən asılı olaraq dəyişir. Əsas praktik marşrutlar kimi Sinqapur–Doha–Bakı; Sinqapur–İstanbul–Bakı; Sinqapur–Dubay–Bakı reyslərini qeyd etmək olar. Məncə, ilkin mərhələdə əsas məqsəd dərhal birbaşa reys açmaqdan daha çox, mövcud birtransferli uçuşları rahat satın alına bilən turizm paketinə çevirmək ola bilər. Turoperatorun təqdim etdiyi paketdə aviabilet, baqaj, hava limanı transferi, mehmanxana, ekskursiyalar və digər əsas xidmətlərin ümumi qiymətinin aydın göstərilməsi faydalı olardı. Bosniya və Herseqovina isə çoxkonfessiyalı və etnik baxımdan müxtəlif cəmiyyətdir. Fikrimcə, bu bazarda vahid və hamıya eyni şəkildə ünvanlanan reklamdan daha çox, seqmentləşdirilmiş, lakin stereotiplərə əsaslanmayan yanaşma faydalı ola bilər. Ortaq tarixi-mədəni izlər, İslam irsi, halal qidalanma haqqında aydın məlumat və ailəvi istirahət müəyyən boşnak auditoriyasında maraq yarada bilər. Daha geniş bazara isə Bakı şəhər turizmi, Qafqaz təbiəti, Xəzər sahili, qastronomiya, şərabçılıq, sağlamlıq, idman və macəra turizmi təqdim edilə bilər. Qafqaz Albaniyasının xristian irsi, pravoslav və katolik məbədləri, yəhudi icmaları və Azərbaycanın çoxkonfessiyalı tarixi də fərqli maraq qrupları üçün mənalı mədəni məzmun yarada bilər. Azərbaycanı yalnız “mədəni cəhətdən yaxın ölkə” kimi deyil, Şərqlə Qərbin, qədim irslə müasir həyatın özünəməxsus şəkildə qovuşduğu fərqli təcrübə kimi təqdim etmək daha təsirli ola bilər. Digər tərəfdən, Sarayevo–Bakı arasında müntəzəm birbaşa reys görünmür. Belqrad və Bakı arasında isə birbaşa hava əlaqəsi var. Digər mümkün seçim Sarayevodan İstanbul üzərindən Bakıya uçmaqdır. Ən qısa birtransferli variantların ümumi müddəti bəzi tarixlərdə təxminən 7–8 saat ola bilər, lakin uçuş vaxtı və qiymət tarixə görə dəyişir. Dubay üzərindən uçuş da mümkün olsa da, marşrutun coğrafi baxımdan uzanması və ümumi qiymətin artması ehtimalı səbəbindən bu variant qiymətə həssas istirahət turistləri üçün daha az əlverişli ola bilər. Yeri gəlmişkən, bu kontekstdən yanaşdıqda indidən “viza ləğv edilib, deməli çarter reysi açılacaq” demək üçün yetərli əsas görmürəm”.
Samir Dübəndi vurğulayıb ki, vizasız rejim inzibati maneəni aradan qaldırır, lakin turizm bazarı öz-özünə yaranmır:
“Əgər bu qərar məqsədli marketinq, satışa hazır turizm məhsulları, rahat uçuş bağlantıları, rəqabətqabiliyyətli ümumi qiymət və sabit xidmət keyfiyyəti ilə tamamlanarsa, gələnlərin sayında tədricən artım mümkün ola bilər. Bunun miqyasını və sürətini isə indiki məlumatlarla dəqiq söyləmək mümkün deyil. Sinqapur üçün əsas məsələ uzaq məsafəni yüksək dəyərli və qüsursuz təşkil olunmuş təcrübə ilə əsaslandırmaqdır. Bosniya və Herseqovina üçün isə mədəni çoxşaxəliliyi münasib qiymətli paketlər və rahat regional hava bağlantıları ilə birləşdirmək faydalı ola bilər. Viza dövlət sərhədindəki qapını açır. Aviasiya həmin qapıya yol çəkə bilər. Turistin bu yolu seçib-seçməməsi isə çox güman ki, qiymətdən, xidmətin keyfiyyətindən, təqdim olunan məhsuldan və Azərbaycan haqqında nə dərəcədə inandırıcı hekayə qurmağımızdan asılı olacaq”.
