Azərbaycanda dövlət maliyyəsinin rəqəmsallaşdırılması, büdcə vəsaitlərinin idarə olunmasında şəffaflığın artırılması və maliyyə əməliyyatlarına nəzarətin gücləndirilməsi məsələləri yenidən gündəmdədir. Bakıda oktyabrın 22-də rəqəmsal maliyyə ekosisteminə həsr olunmuş konfransın keçirilməsi bu sahədə yeni imkanları və qarşıda duran vəzifələri müzakirəyə çıxarmaq üçün əsas yaradır.
Bəs maliyyə idarəçiliyinin rəqəmsallaşdırılması dövlət xərclərinin daha şəffaf izlənməsinə necə kömək edə bilər? Bu dəyişikliklər büdcə vəsaitlərinin səmərəli xərclənməsinə, korrupsiya risklərinin azaldılmasına və nəticədə vətəndaşın gündəlik həyatına necə təsir göstərəcək?
Beynəlxalq idarəetmə sistemləri üzrə mütəxəssis, iqtisadçı Asif İbrahimov Musavat.com-a deyib ki, dövlət maliyyəsinin rəqəmsallaşdırılması Azərbaycanda büdcə vəsaitlərinin idarə olunması, dövlət xərclərinə nəzarət və maliyyə şəffaflığı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır: "Rəqəmsal sistemlər dövlət büdcəsindən ayrılan vəsaitin hansı quruma, hansı məqsədlə, hansı müqavilə əsasında və hansı nəticəni əldə etmək üçün xərcləndiyini izləməyə imkan verməlidir. Bu, həm maliyyə nəzarətini gücləndirər, həm də ictimai vəsaitlərin istifadəsi ilə bağlı qərarların əsaslandırılmasını asanlaşdırar.
Ancaq rəqəmsallaşmanın real səmərəsi yalnız sənədlərin elektronlaşdırılması ilə ölçülməməlidir. Əsas məsələ maliyyə əməliyyatlarının başlanğıcdan son nəticəyədək izlənməsidir. Məsələn, dövlət qurumu müəyyən layihə üçün büdcədən vəsait alırsa, sistem yalnız ödənişin həyata keçirildiyini göstərməməlidir. Həmin vəsaitin hansı satınalma proseduru ilə xərcləndiyi, malın və ya xidmətin faktiki təqdim edilib-edilmədiyi, qiymətin bazar şərtlərinə uyğunluğu və layihənin nəzərdə tutulan nəticəyə çatıb-çatmadığı da yoxlanıla bilməlidir. Belə inteqrasiya dövlət xərcləri ilə əldə olunan nəticələr arasında əlaqəni görünən edər”.
Ekspert qeyd edib ki, korrupsiya risklərinin azaldılması baxımından rəqəmsal maliyyə sistemlərinin bir neçə konkret üstünlüyü var: “Bütün əməliyyatların elektron izinin saxlanılması, məlumatların avtomatik tutuşdurulması, qeyri-adi ödənişlərin müəyyən edilməsi və maraqların toqquşması ehtimalının təhlili riskli halların daha erkən aşkarlanmasına kömək edə bilər.
Məsələn, eyni xidmət üzrə qiymətlərin kəskin fərqlənməsi, təkrar ödənişlər, müqavilələrin süni şəkildə hissələrə bölünməsi və eyni təchizatçılara davamlı üstünlük verilməsi risk indikatorları kimi sistemdə müəyyənləşdirilə bilər. Lakin alqoritmin xəbərdarlığı öz-özlüyündə qanun pozuntusunun sübutu deyil; hər bir hal əsaslandırılmış audit və hüquqi qiymətləndirmə ilə araşdırılmalıdır.
Digər mühüm istiqamət dövlət satınalmalarının, büdcə öhdəliklərinin, xəzinədarlıq əməliyyatlarının və audit məlumatlarının vahid rəqəmsal mühitdə əlaqələndirilməsidir. Məlumatlar ayrı-ayrı qurumlarda və bir-biri ilə əlaqəsi olmayan sistemlərdə saxlanıldıqda nəzarət imkanları məhdudlaşır. Buna görə sistemlər arasında məlumat mübadiləsi, vahid təsnifatlar, əməliyyatların izlənə bilməsi və məlumatların dəyişdirilməsinə qarşı texniki müdafiə təmin edilməlidir. Eyni zamanda, vəzifəli şəxslərin qərarları üzrə məsuliyyət qorunmalı, rəqəmsal sistem heç kimin qərarına görə cavabdeh olmadığı mexanizmə çevrilməməlidir”.
Asif İbrahimova görə, şəffaflığın ictimai tərəfi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır: “Vətəndaş büdcənin ümumi həcmini bilməklə kifayətlənməməlidir. O, mümkün və qanunla açıqlanması nəzərdə tutulan həddə dövlət vəsaitinin hansı sahələrə yönəldiyini, layihələrin icra vəziyyətini, planlaşdırılan və faktiki xərcləri, əldə olunan nəticələri anlaşılan formatda görə bilməlidir. Bunun üçün açıq büdcə məlumatları müntəzəm yenilənməli, maşın tərəfindən oxuna bilən formatda yayımlanmalı və müxtəlif illər üzrə müqayisə aparmağa imkan verməlidir. Şəxsi məlumatların, kommersiya sirrinin və qanunla qorunan digər informasiyanın mühafizəsi də eyni dərəcədə vacibdir”.
Müsahibimiz qeyd edir ki, rəqəmsallaşmanın vətəndaşın gündəlik həyatına təsiri məhz burada üzə çıxır: “Büdcə vəsaiti daha səmərəli idarə olunarsa, məktəblərin, xəstəxanaların, yolların və sosial infrastrukturun maliyyələşdirilməsində resurs itkilərini azaltmaq imkanı yaranar. Dövlət satınalmalarında rəqabət və hesabatlılıq güclənərsə, eyni vəsaitlə daha çox və ya daha keyfiyyətli xidmət göstərilməsi mümkün ola bilər. Bu isə dövlət xidmətlərinin keyfiyyətinə, büdcə resurslarının istifadəsinə və nəticə etibarilə vergi ödəyicisinin maraqlarına təsir edər. Bununla yanaşı, rəqəmsal sistemin qurulması avtomatik olaraq qənaətə və korrupsiyanın aradan qalxmasına zəmanət vermir. Nəticə məlumatların keyfiyyətindən, nəzarət mexanizmlərindən, müstəqil auditdən və pozuntulara verilən hüquqi reaksiyadan asılıdır.
Məncə, Azərbaycanda rəqəmsal maliyyə ekosisteminin inkişafı üzrə əsas hədəflərdən biri büdcə xərclərinin yalnız qanuniliyini deyil, iqtisadi səmərəliliyini də qiymətləndirmək olmalıdır. Hər bir dövlət proqramı üzrə əvvəlcədən ölçülə bilən nəticə göstəriciləri müəyyənləşdirilməli, xərclənən vəsait həmin nəticələrlə müqayisə edilməlidir”.
